Czym jest Gamla Stan i gdzie leży?
Gamla Stan (w tłumaczeniu „Stare Miasto”) to najstarsza część Sztokholmu. Składa się przede wszystkim z wyspy Stadsholmen, do której przylegają wysepki Riddarholmen, Helgeandsholmen i Strömsborg. Do 1980 roku oficjalna nazwa dzielnicy brzmiała „Staden mellan broarna”, czyli „Miasto między mostami”. Słowo „Gamla Stan” funkcjonowało wcześniej w mowie potocznej i pochodzi prawdopodobnie z początku XX wieku.

Dzielnica sięga XIII wieku. Zachowały się tu średniowieczne uliczki, brukowane ulice i stara architektura. Na jej kształt duży wpływ miała północnoniemiecka architektura. Gamla Stan leży w centrum miasta, a jej zabudowa zajmuje stosunkowo niewielki obszar, na którym mieszka około 3000 osób.
Większość zabytków skupia się na Stadsholmen. Riddarholmen jest spokojniejsza i ma ważny kościół oraz kilka historycznych budynków rządowych. Warto założyć wygodne buty, bo ulice są brukowane, a część z nich jest wąska i pochyła.
Przed spacerem po dzielnicy warto wybrać samodzielne zwiedzanie Starego Miasta z aplikacją na telefon, która poprowadzi trasę między uliczkami. (link partnerski)
Jak zaplanować spacer po Gamla Stan?
Najwygodniej zacząć od Stortorget, czyli dużego placu w centrum dzielnicy. Stąd można przejść do Storkyrkan, katedry sztokholmskiej, a potem w stronę Pałacu Królewskiego i Slottsbacken. Następnie warto obejść Riddarholmen, gdzie stoi Riddarholmskyrkan. Trasa jest krótka, więc całość zmieści się w jednym popołudniu.
Najbliższa stacja metra nazywa się Gamla stan i została otwarta w 1957 roku. Więcej o połączeniach znajdziesz w artykule o metrze Sztokholmu. Aktualne rozkłady sprawdź na stronie operatora komunikacji miejskiej Sztokholmu.
Jeśli chcesz wejść do pałacu lub kościołów, dolicz czas na zwiedzanie wnętrz. Wtedy spacer zajmie znacznie więcej czasu niż sama droga między zabytkami.
Stortorget: plac, który pamięta krwawe wydarzenia
Stortorget oznacza „Duży Plac” i jest najbardziej reprezentacyjnym miejscem w centrum Gamla Stan. Otaczają go dawne domy kupieckie, a wśród nich budynek giełdy sztokholmskiej. Plac powstał z rynku, który w średniowieczu był początkowo mniejszy. Po pożarze na początku XV wieku został powiększony i otoczony trwałą zabudową.
W listopadzie 1520 roku na Stortorget doszło do Krwawej Łaźni Sztokholmskiej. Chrystian II, król Danii, kazał stracić przedstawicieli szwedzkiej szlachty i opozycji. Wydarzenie wywołało kolejne powstania, które przyczyniły się do rozpadu Unii Kalmarskiej i odzyskania przez Szwecję niepodległości.
Dziś plac dobrze służy jako punkt startowy. Stąd można ruszyć w każdym z kierunków, bo wychodzą z niego najważniejsze ulice dzielnicy. Krótki postój na placu pozwala zorientować się w układzie uliczek przed dalszym spacerem.
Pałac Królewski i zmiana warty
Pałac Królewski (szw. Kungliga slottet) to oficjalna rezydencja szwedzkiego monarchy i miejsce pracy dworu królewskiego. Stoi w północnej części Gamla Stan, obok budynku parlamentu. Wcześniej na tym miejscu stał średniowieczny zamek Tre Kronor, który spłonął w pożarze 7 maja 1697 roku. Nowy pałac zaprojektował Nicodemus Tessin Młodszy, a dokończył go Carl Hårleman.
Budowla ma barokową architekturę, trzy kondygnacje i wymiary około 230 metrów długości i 125 metrów szerokości. Ma 1430 pomieszczeń, z czego 660 posiada okna. Pałac został oddany do użytku w 1754 roku. Fasada z piaskowca przechodzi kompleksowy remont od 2011 roku.
Gwardia królewska strzeże pałacu od 1523 roku. Zmianę warty warto zobaczyć przed wejściem do pałacu, bo to jeden z najbardziej charakterystycznych punktów na trasie. Dokładne godziny i dni sprawdź na oficjalnej stronie dworu królewskiego.
Najwęższe uliczki i miejsca, gdzie zjeść
Gamla Stan słynie z wąskich, brukowanych uliczek. Wiele z nich powstało w średniowieczu, kiedy większe bloki zabudowy dzielono na mniejsze. Dzięki temu powstały wąskie ulice, takie jak Trädgårdsgatan („Ulica Ogrodowa”) czy Kindstugatan. Nazwa tej drugiej jest historyczna i wywodzi się z dawnej, zniekształconej formy.
Na Österlånggatan działa restauracja Den gyldene freden. Prowadzi działalność nieprzerwanie od 1722 roku i według Guinness World Records jest najdłużej działającą restauracją o niezmienionym wnętrzu. Dziś lokal należy do Szwedzkiej Akademii Nobla, która spotyka się tu co tydzień na obiady w czwartki. To dobry wybór dla kogoś, kto chce spróbować czegoś tradycyjnego.
W okolicach Stortorget i Västerlånggatan znajdziesz też inne lokale. Ceny i godziny otwarcia sprawdź na miejscu, w każdej restauracji osobno.
Link partnerski Sztokholm: noclegi. Znajdź nocleg
Zabytki i kościoły na trasie
Storkyrkan to katedra sztokholmska. W jej wnętrzu stoi rzeźba Świętego Jerzego ze smokiem, wykonana przez Bernta Notkego. Riddarholmskyrkan na wyspie Riddarholmen jest kościołem grobowym królewskim, więc warto zajrzeć, nawet na krótko.
Przy Slottsbacken, za kościołem fińskim, znajduje się mały dziedziniec Bollhustäppan. Stoi tam jedna z najmniejszych rzeźb w Szwecji, chłopiec z kutego żelaza, zwany Järnpojken, czyli „Żelaznym Chłopcem”. Tabliczka pod figurką podaje jego imię. Autorką rzeźby jest Liss Eriksson, a sama rzeźba powstała w 1967 roku.
Na północno-zachodnim rogu dzielnicy stoi Dom Szlachty (Riddarhuset). Budynek ten w przeszłości przez wiele lat był miejscem obrad parlamentu. Dobrze pokazuje, jak przez wieki zmieniała się rola Gamla Stan w kraju.
Architektura dzielnicy i jej twórcy
Gamla Stan ma ważne miejsce w historii szwedzkiej architektury. Pracowali tu najwybitniejsi architekci kraju, między innymi Nicodemus Tessin i Carl Hårleman. Pierwszy z nich projektował pałac, a drugi dokończył jego wnętrza.
Wyraźny wpływ na budownictwo miała północnoniemiecka architektura. Dzielnica ma też inne ważne budynki, takie jak Dom Parlamentu, Pałac Tessina, budynek giełdy sztokholmskiej oraz Pałac Bonde, który jest siedzibą Sądu Najwyższego Szwecji. Różne style i epoki spotykają się tu na niewielkiej przestrzeni.
Wiele budynków zostało przebudowanych, ale zachowało średniowieczne i renesansowe elementy. Właśnie dlatego dzielnica tak dobrze pokazuje, jak wyglądało dawne miasto.
Gamla Stan w XIX i XX wieku
Od połowy XIX wieku do wczesnych dekad XX wieku dzielnica uchodziła za slumsy. Wiele zabytkowych budynków popadało w ruinę. Tuż po II wojnie światowej rozebrano kilka bloków i pięć uliczek, żeby powiększyć teren parlamentu, czyli Riksdagu.
Od lat siedemdziesiątych i osiemdziesiątych XX wieku Gamla Stan stała się atrakcją turystyczną. Doceniono jej średniowieczny i renesansowy charakter oraz późniejsze dobudówki. Dzięki temu część zabudowy została zachowana, a dziś przyciąga zwiedzających z całego świata.
Badania archeologiczne dotyczą 370 posesji w dzielnicy. Niedawne inwentaryzacje wykonane przez wolontariuszy pokazały, że część budynków może być nawet o 300 lat starsza, niż wcześniej sądzono.
Od czego zacząć planowanie wizyty?
Zacznij od ustalenia, czy chcesz tylko spacerować, czy także wchodzić do pałacu i kościołów. Od tego zależy czas, który trzeba przeznaczyć na dzielnicę. Dobrze jest też zaplanować zmianę warty tak, by nie kolidowała z wejściem do wnętrz.
Gamla Stan leży blisko innych atrakcji. Na sąsiedniej wyspie Djurgården znajduje się Skansen Sztokholmu, czyli skansen na wolnym powietrzu. Zwiedzanie go wymaga osobnego czasu, więc lepiej zaplanować go na inny dzień.
Dla rodzin z dziećmi dobrym pomysłem jest Junibacken, muzeum związane z książkami dla dzieci. Aktualne informacje o biletach i godzinach otwarcia sprawdź na oficjalnej stronie miejskiej informacji turystycznej Sztokholmu.
